Atlas der Neederlanden

Bezoek van restauratoren-in-spe

2012-02-23T14:16:00.003-08:00

Restauratiestudenten van de UvA brengen met restaurator Jos Schrijen aan bezoek aan de Atlas. Jan Werner vertelt over de plannen: 'Zo'n enorm project durf ik na tientallen jaren ervaring nu wel aan. Maar het is een ingewikkeld en omvangrijk project. Zowel de restauratie zelf als het hele proces van de facsimile maken kost tijd. En voor goede besluitvorming is veel tijd nodig.'
'Toen ze mij een paar jaar geleden vroegen wat ik nog wilde gaan doen, zei ik: “ik wil de Atlas der Nederlanden gaan aanpakken.” “Voor volgend jaar?” vroegen ze en ik zei: “Nee, voor de komende vijf jaar.” Zoveel tijd heb je wel nodig. Maar voor de financiering is dat ingewikkeld.'

Ondertussen is de digitaliseringsklus grotendeels geklaard – voor 1 april moet die hele operatie klaar zijn. Alle beelden zijn uitgebreid bekeken. Enkele tientallen kaarten zullen toch opnieuw gefotografeerd worden. Een stuk of tien zullen toch uit hun band gehaald worden om ze zonder storende vouwen, schaduwen of onscherpte in beeld te krijgen, bijvoorbeeld omdat de uitgevouwen kaart anders niet helemaal vlak te krijgen is. Maar in een aantal gevallen kan een lokale vertekening in het beeld (alweer veroorzaakt door de vouwen) met Photoshop digitaal worden 'rechtgetrokken' - als de de scherpte daar tenminste goed is. In dat geval wint een eenvoudig vorm van beeldmanipulatie het van de extra belasting voor de Atlas om de betreffende kaart uit de band los te weken. Er wordt zeer zorgvuldig gewerkt, maar het doel heiligt niet álle middelen.

En het beschrijven van de kaarten gaat gestaag door. Werner heeft nu over elke kaart een tekst geschreven, variërend van 300 tot 1500 woorden. De wordcount staat nu op ruim 150.000. Die teksten worden nu gefatsoeneerd en verfijnd. Eén voor één.

Inspectie

2012-01-28T13:11:00.000-08:00

Maandagochtend 23 januari - 10 tot 13 uur: plotseling is het depot heel erg vol: dit is een sessie op de kaartenzaal over de ca. 80 gefotografeerde beelden van de Atlas die nog niet voldoen. Er vallen bijvoorbeeld rare schaduwen vanwege de vouwen in de kaart.
Bij het bekijken komen allerlei aspecten aan de orde: ligt het aan de staat van de kaart, ligt het aan het feit dat hij eigenlijk uit de atlas zou moeten, zou met een beetje aangepaste belichting de kaart toch nog in de atlas mogen blijven zitten, is de verhouding van de afmetingen tot het origineel stabiel enz. Alle disciplines zijn aanwezig: Pictura (het bedrijf dat de digitalisering uitvoert), uitgever, vormgever, restaurator, Jan Werner.

Terug!

2011-12-09T03:59:00.000-08:00

Door omstandigheden heb ik enige tijd niet over de Atlas geschreven. Het werk aan de Atlas heeft echter gelukkig niet stilgelegen; alle reden dus voor mij om de draad weer op te pakken. Wat is er allemaal gebeurd?

De grote restauratieronde is klaar. Alle kaarten zijn schoongemaakt, vlekken zijn, waar mogelijk, verwijderd, scheuren zijn geplakt, rillen platgestreken en rafelige randjes verstevigd. Sommige kaarten zijn (nog) niet teruggezet - die gaan gebruikt worden op de tentoonstelling in 2013. Alle kaarten zijn door de firma Pictura Imaginis in hoge resolutie gefotografeerd en dus gedigitaliseerd.

Omdat er van de Atlas een facsimile uitgave komt, wordt aan de kwaliteit van het beeld zeer hoge eisen gesteld - veel hoger dan wanneer de beelden voor studiedoeleinden in een digitale beeldbank worden opgeslagen. Van de ongeveer 600 gedigitaliseerde kaarten zullen er zo'n 80 opnieuw gedaan moeten worden. Bij sommige kaarten kan met een iets andere belichting voorkomen worden dat er hinderlijke schaduwtjes van rillen en vouwen te zien zijn. En sommige kaarten zijn alleen perfect in beeld te brengen als ze je ze eerst uit de band haalt. Mogelijk komt er daarom ook een kleine tweede restauratieronde, waarbij specifieke vouwtjes gladgestreken moeten worden voordat de kaart weer gefotografeerd kan worden. Dat gaat de komende maanden gebeuren.

Conservator Jan Werner heeft ondertussen heel hard doorgewerkt. Over bijna alle kaarten is nu een begeleidende tekst. De eerste helft van het 2012 gaat hij verder met gegevens verifiëren, de teksten op elkaar afstemmen, en het geheel finetunen. Dan kan ook begonnen worden aan zaken als index, en als het liefst ook een bladindex. Dat is een overzichtskaart die aangeeft waar kaarten van zijn, en op welke bladzijde je ze kunt vinden. Zoals deze:

Leuke klus voor een stagiair!

Ambachtelijk papiermaker

2011-08-28T14:20:00.000-07:00

Het is een klein uitstapje naar papiermolen De Schoolmeester . De Schoolmeester te Westzaan is de laatste papiermolen ter wereld die op windkracht functioneert. De molen werd oorspronkelijk in 1692 gebouwd en is ook nu nog dagelijks in gebruik. Er wordt op ambachtelijke wijze paper vervaardigd. Niet van de kwaliteit waarop indertijd kaarten van de Atlas zijn gedrukt - die waren fijner, witter. Het papier van De Schoolmeester is meer geschikt voor wat grover werk zoals verpakkingen en hedendaags kunstenaarspapier. Het proces is echter in principe hetzelfde.

UvA medewerker Joop Klein werkt al jaren als vrijwilliger in De Schoolmeester en gaf mij een van de leukste en enthousiaste rondleidingen die ik in jaren heb gehad. Voor een fotoserie over de molen klik hier.

Langwerpig

2011-06-10T02:52:00.000-07:00

Voor het openvouwen van deze 'Caarte van den nieuw vermaakte Zee-dijk beOosten Muyden' zijn twee mensen nodig om de scheuren die er al inzitten, niet groter te maken.
Het gaat om de dijk 'Soo als de Selve tans is leggende in bogte en figuure, en op den aanslag der Zee, als in deese Caarte sijnde van buyten met Steen en van binne met Aarde Versterkt en Verswaart, na Rato vande kragt, aanslag en diepte der zee (...) en is de kruijn der Dijk doorgaans ter breeten van Aghtien Voeten en hoog booven het daagelijks Zee Water Twaalf voeten en een voet tonne Rond (...) Aldus Corectelijk opgemeeten en in alle Trouwen geteekent in de maant October deses Jaars A. 1737 door Uw Dienaar Jacob van Hoorn, Landmeter'

Mysterie

2011-06-10T02:20:00.000-07:00

In vroeger dagen werd minder verspild. Soms past een hoekje van een provincie, of een stad, of een eiland net niet op de koperplaat. Dat werd dan ergens anders op de koperplaat gezet, waar nog wel plek was. En dat stuk of die strook werd er later afgeknipt om het op de juiste plek aan de rest van de kaart te plakken. En met andere strookjes en hoekjes werd er dan weer een rechthoekige kaart van gemaakt.

Compres

2011-06-10T00:56:00.000-07:00

Sommige scheuren kaarten kunnen beter worden gerepareerd als dat kaart niet in de band zit. Dan probeert de restaurator deze los te weken van de strook. Dat gebeurt door een soort compres aan te brengen.
Om te voorkomen dat het gebruikte water wordt geabsorbeerd door andere stroken, wordt de los te weken kaart tussen doorzichtig (Melinex) folie geplaatst. Dat is een zuurvrij polyester, zonder weekmakers die slecht voor papier zijn. Daarna komt droogfiltreerpapier. Dan een strook natfiltreerpapier, dan de strook met de kaart waar het om gaat, dan weer droogfiltreerpapier en tenslotte weer Melinex.
Af en toe wordt de strook nog wat vocht toegevoegd. Na een paar uur is de lijm zacht en kan de kaart - meestal - worden losgemaakt.
Overigens kan een kaart, mits er alleen drukinkt op zit, oook schoongespoeld worden in een spoelbak. De hele kaart wordt dan nat gemaakt, zodat je geen vlekken krijgt op de rand van nat. Als een kaart is ingekleurd, en zeker als er kopergroen in zit, kan natreinigen niet.

Met een penseel wordt de strook natgemaakt met Amsterdams kraanwater.

Oude reparatie

2011-06-10T00:50:00.000-07:00

Een fraai voorbeeld van een reparatie; de achterkant van het papier is verstevigd met een extra stukje papier. Het lijkt hetzelfde papier te zijn als dat van de kaart waarop het is geplakt, wat erop duidt dat deze reparatie van hetzelfde jaar is als dat van de kaart zelf.

Grove scheuren

2011-06-10T00:47:00.000-07:00

Eerder schreef ik dat vooral deel negen in slechte staat verkeert: de band ziet er niet uit en veel kaarten hangen er los bij. De papierconservatoren hebben daar voordeel van: voor het restaureren van de kaarten is dat juist prettig. Beschadigingen zijn makkelijker te behandelen als je de kaart gewoon plat kunt leggen.
In deel vier en vijf verkeren de kaarten in veel slechtere staat. Deze banden bevatten veel grote, gevouwen en 'tegengevouwen' kaarten. En die zijn bij het gebruik vaak beschadigd.

In de vouw

2011-05-08T11:54:00.000-07:00

In de vouw van deze kaart is de inkt van de ene kant vastgeplakt aan de andere kant. Bij het openslaan is het losgescheurd. Dit is waarschijnlijk zo'n 200 jaar geleden gebeurd, bij het inplakken van de kaarten in de band. De boekbinder heeft waarschijnlijk te veel, of te natte lijm gebruikt.

Op de kaart is indertijd een vernis of gelatine aangebracht om het oppervlak een mooie glans te geven. Toen de kaart werd dichtgevouwen is de gelatine met de inkt aan de ene kant bij de vouw vastgeplakt aan de gelatine aan de andere kant van de vouw. En toen de kaart later weer werd opengeslagen is de inkt aan een zijde los van het papier gescheurd.

Achterkant van de kaart: de pijl geeft aan waar de kaart aan de strook is vastgeplakt. Het vocht is door het papier heen getrokken.

Hier is te zien hoe de beschadiging gedeeltelijk gerestaureerd is. Onder (aangegeven door de roze pijlen) is het losgescheurde stukje losgeweekt en weer op de goede plek gezet. Boven (bij de blauwgroene pijlen) de toestand vóór restauratie.

Even rechtzetten

2011-05-04T04:27:00.000-07:00

In een vorig blog bijdrage gebruikte ik de term 'uit grootmoeders tijd' in verband met het gebruik van stijfsel als lijm bij het restaureren van scheuren. Als leek vond ik het grappig dat er geen super-moderne-sophisticated-hi-tec materialen werd gebruikt, maar iets waarmee mijn oma nog de overhemdboorden mee verstevigde.

Deze opmerking schoot de restauratoren echter een beetje in het verkeerde keelgat. De buitenwereld koestert bij papierrestauratie toch al vaak het totaal misplaatste, romantisch beeld van een leuk ambachtelijk beroepje waar men er - als ware het een fröbelschooltje - vrolijk op los knipt en plakt.

Niets is minder waar.

De afgelopen 25 jaar heeft de kwaliteit van de opleiding en de status van de restaurator juist een enorme progressie doorgemaakt. De generalisten van toen hebben plaatsgemaakt voor de specialisten van nu. En dat zijn mensen die hun vak wetenschappelijk benaderen. Papier restaurator Nicole van der Sterren van Lingbeek Papierrestauratie - speciaal ingehuurd voor het werk aan de Atlas - vertelt dat het accurater is om te stellen dat het met plakband werken iets uit grootmoeders tijd is.

Bij een restauratie kom je er na een aantal jaren altijd achter of een methode geschikt is - en dat wordt ook nauwlettend in de gaten gehouden. Het plakband lijkt even prima, maar het laat na 5 of 10 jaar los omdat de lijm in het papier trekt (of: migreert) en daar voor een geelbruine verkleuring zorgt. Die de restaurator er dan weer uit moet zien te halen. Restauratoren zijn in de loop der jaren steeds voorzichtiger en conservatiever geworden in hun werk.

In Frankrijk werd bijvoorbeeld vroeger vaak linnen achter het papier geplakt om het te verstevigen. Maar het linnen krimpt iets in de loop der tijd, terwijl het papier juist de neiging heeft om wat uit te zetten. De spanning die zo tussen beide lagen ontstaat, heeft scheurtjes als gevolg. Het werkt, en daarom werkt het niet.

De huidige keuze (voor Japans papier en stijfsel) is een methode die al honderden jaren oud is - hier kunnen we beter over bet-bet-bet-bet-bet-overgrootmoeders tijd spreken. Maar die keuze viel na uitgebreid onderzoek van heel veel materialen. De Japanse methode kwam daarbij als beste uit de bus: de reparatie is reversibel, want je kunt het aanbrengen, maar ook weer weghalen, zonder dat het oorspronkelijke papier daaronder lijdt. Zowel papier als lijm zijn is elastisch genoeg om mee te geven met de werking van het papier.

Dat er over iets ogenschijnlijk simpels als stijfsel heel goed wordt nagedacht, blijkt onder meer uit dit artikel.

Zo uitgebreid heeft mijn grootmoeder dat niet onderzocht.

Deel 1 klaar om gescand te worden.

2011-05-02T08:33:00.001-07:00

Conservator Jan Werner meldt dat deel 1 van de Atlas der Neederlanden is gerestaureerd (de kaarten, de band komt later) en binnenkort naar de firma Pictura Imaginis in Heiloo gestuurd zal worden om op hoge resolutie gescand te worden, als proef. Pictura is een topbedrijf op het gebied van digitalisering en het toegankelijk maken van gedigitaliseerde beelden. De ervaringen die men opdoet met het scannen van de kaarten van dit deel, zullen waarschijnlijk goed van pas komen bij het scannen van latere delen, die soms kaarten hebben met meer vouwen, of waarvan de band in een slechtere conditie is.

De scans gaan gebruikt worden voor de productie van de facsimile van de Atlas. Bovendien kunnen geïnteresseerden de kaarten van De Atlas in de toekomst tot in detail raadplegen - ons erfgoed wordt toegankelijk gemaakt, zonder dat de originelen daaronder te lijden hebben.

Nog even over deel 1: de (van oorsprong losse) kaarten zijn geplakt op stroken, die op hun beurt zijn ingebonden in de band. In deel 1kwamen de restauratoren twee kaarten tegen die iets meer vrijheid verdienden; zij zijn losgehaald en iets verder op de bestaande strook gezet konden worden. Ze steken nu dus iets verder uit, en kunnen makkelijker bekeken worden. En bovendien valt de band daar nu veel gemakkelijker open.

De restauratie van de vier volgende delen is in volle gang en nog steeds is de verwachting dat de (papier-)restauratie van het geheel binnen enkele maanden voltooid zal zijn.

Scheuren plakken

2011-05-02T07:52:00.000-07:00

Waar beschadigingen of scheurtjes zijn, wordt ter versteviging extra papier geplakt op de achterkant van de kaarten. Het papier dat daarbij gebruikt wordt, is 'kozo'; handgeschept papier van een Japanse moerbeiboom. Het is dun, wit, zuurvrij, heel sterk en uiterst flexibel.
Het papier wordt op maat gescheurd, met stijfsel bestreken en aangebracht op de achterkant van de kaart. Daarna wordt het zorgvuldig aangedrukt. Wanneer het weer droog is, kan het stuk dat over de rand heen komt worden weggeknipt. Omdat het op de achterkant van de kaart wordt aangebracht, wordt het niet geverfd in de kleur van het papier van de kaart.
Boekrestaurator Nicole houdt elke restauratie in een apart boek bij.

Gladstrijken

2011-05-02T07:37:00.000-07:00

Valse vouwen worden met een klein strijkijzertje gladgestreken. Tussen het strijkijzer en de vouw zit een wit papier, ter bescherming van de kaart.

Lijm

2011-05-02T07:06:00.001-07:00

De lijm die wordt gebruikt om scheuren te plakken wordt gemaakt van tarwestijfselpoeder. Iedere restaurateur maakt de lijm op zijn eigen manier. Je koopt het in poedervorm en verwarmt het met water in een sauspan of saucier (ook heel geschikt voor het maken van een béchamelsaus).
De wittige blob in het bakje rechts op de foto boven is het resultaat.
Het wordt met een penseel op het papier aangebracht.

Poetsen

2011-05-02T06:53:00.000-07:00

Het poetsen schiet enorm op - de meeste delen van de Atlas zijn inmiddels droog gereinigd. Jean-Marieke Poot kwast na al het gummen de bladen van deel vijf schoon. Hierna is dit deel klaar voor kleine reparaties.
Na het repareren van scheuren en gladstrijken van valse vouwen kan het dan naar de firma Pictura in Heiloo. Daar worden alle kaarten op hoge resolutie gescand.
De restauratie van de kwetsbare banden vindt pas plaats als de digitalisering klaar is. Dan worden eventuele beschadigingen die tijdens dat proces zijn opgetreden meteen mee-gerestaureerd.

Ondertussen

2011-04-29T14:11:00.000-07:00

Terwijl een klein team werkt aan het schoonmaken en repareren van de Atlas houdt conservator Jan Werner naast zijn dagelijkse werkzaamheden goede voortgang in de schrijverij aan het begeleidende boek - niet de facsimile Atlas, maar een boek waarin (kleinere) reproducties van alle kaarten in de Atlas komen met de kerngegevens en een korte tekst - over de kaart, of een interessant aspect daarvan, of over de geschieden is of de maker van de kaart. Dat komt neer op honderden artikelen. Een enorme klus. 'Maar het is te doen,' zegt Werner opgewekt.

Wolkenkrabbers van voor 1421

2011-03-14T01:54:00.000-07:00

De hoogbouw van Rotterdam is niet van na de Tweede Wereldoorlog: deze skyline staat afgebeeld op een oude kaart die een nog ouder verleden toont.

'Copeij van eene aude autentique Carte vertoonende Het gedeelte van Suyd Holland met sijne wateren en Revieren soo als het selve heeft geleegen voor de groote Innondatie vant Jaar 1421. (...) Anno 1733 T.G.Meijbaum Ing. Extraordi.'
Deze kaart isgetekend, niet gedrukt. Je kunt zien dat het een kopie is, omdat de maker met potlood een rooster heeft getekend:

Je kunt zien dat er niet altijd heel zorgvuldig met de kaart is omgesprongen; hij is wat slordig bijgesneden - nog steviger zelfs dan nodig is om in de Atlas te passen - en de skyline van Gouda is in dit knipgeweld gesneuveld.

De 'Inondatie vant jaar 1421' is de geschiedenis ingegaan als de St. Elisabethsvloed. Aardig detail: Wikipedie meldt dat deze vloed de elkaar bestrijdende steden Geertruidenberg en Dordrecht werden gescheiden - een vaderlandse stammenstrijd die de annalen is ingegaan als de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Hier staan Dordrecht (linksboven) en Geertruidenberg (rechtsonder). Ze lijken op ongeveer twee uur gaans van elkaar te liggen. Te voet.

Deze kaart bevindt in deel 3 van de Atlas; deel 1 en 2 zijn inmiddels droog gereinigd. Omdat deze kaart niet is gedrukt maar getekend en met de hand ingekleurd is hij extra kwetsbaar. Daarom wordt hij niet schoongegomd; en ook de door Meijbaum getekende hulplijntjes blijven uiteraard staan.

Dummy van de Facsimile

2011-02-10T11:00:00.001-08:00

De Atlas der Neederlanden zal in facsimile worden uitgegeven door Uitgeverij Asia Maior/Atlas Maior. Waarschijnlijk integraal, iedere kaart net zo opgevouwen als in het origineel. In Kroatië is - als voorbeeld & proeve van kunnen - een dummy gemaakt. Met ander papier en nog niet geaderd en vooral: heel erg nieuw. Ter vergelijking ook op de foto met een 'echte' band.

Gum- arm

2011-02-10T10:20:00.000-08:00

Het gaat goed met schoonmaken; het 'grote' gummen met de kwast en roetspons is wat deel 1 betreft gedaan. Judith Geerts is nu bezig met het 'kleine' gumwerk: met de magic rub langs de bruine randen en andere vlekjes. Het resultaat mag er zijn, deel 1 ziet er nu weer lekker fris uit.

Hoeveel bladzijden ze op een dag doet, kan Geerts niet zo zeggen; 'ik hou wel bij hoeveel tijd ik precies bezig ben en hoeveel bladen ik dan doe, maar ik heb nog niet berekend hoeveel dat dan per uur of per dag is. Ik ben er ook niet de hele dag mee bezig, want dan krijg ik een "gum-arm" en het is dan soms best saai.... dus ik doe steeds even wat anders tussendoor.'

Het werk aan de Atlas ligt nu even stil, want er is binnenkort een andere tentoonstelling die nu even alle aandacht vergt en met is druk bezig met het inrichten daarvan. We melden het wanneer het werk aan de Atlas vervolgd wordt.

De Grote Schoonmaak

2011-01-23T08:21:00.000-08:00

De externe second opinion heeft zijn zegen gegeven en een belangrijk moment is aangebroken: De eerste echte conserverende behandeling voor de Atlas begint met een grondige droge poets.

Die eerste schoonmaak moet droog gebeuren, want technieken waarbij water komt kijken kunnen pas worden ingezet als het papier (zoveel mogelijk) schoon is. Als je een scheur plakt, gebruik je daar water bij. Wanneer er dan nog vuil rond de scheur zit, trekt het met 't water mee in het papier en dan krijg je het er nooit meer uit.

Droogpoetsen dus. Op 19 januari 2011 begint restaurator-in-opleiding Judith Geerts met het eerste blad van de eerste band van de Atlas. Daarvoor heeft zij drie wapens:

Kwast..

.. Spons..

.. Gummetje!

Geen gewoon gummetje natuurlijk. Alleen Magic Rub is goed genoeg.

Beginnen:
Blad 1 van band 1. Eerst wordt los vuil weggeveegd, van binnen naar buiten.

Daarna wordt met stukjes spons het papier schoongeveegd of -gewreven. Niet met een gewone huis-tuin-keukenspons, dit is een roetspons, van gevulcaniseerd rubber. Als het stukje aan alle kanten te vuil is, snij je een nieuw stukje af van de grote spons.

Effectief

Er komt behoorlijk wat af: het vuil wat nu op de spons zit, kwam van het stuk van de pagina tussen de twee groene pijlen.
De pijlen zijn uiteraard op de foto aangebracht, niet op het papier. Maar als je goed kijkt (klik anders op de foto voor een vergroting), kun je zien dat het behandelde stuk een stuk schoner is dan het nog niet behandelde papier.

Tenslotte komt het vlakgom aan de beurt om duidelijke vlekjes weg te halen, of even te kijken of het makkelijk te verwijderen is. Dit is geen cosmetische maar een wetenschappelijk schoonmaak. En je gaat ook geen uren aan 1 pagina besteden als er meer dan 600 kaarten te doen zijn.

Om de potloodaantekeningen van eerdere bibliothecarissen wordt zorgvuldig heengepoetst.

En zo gaat het verder - blad na blad, band na band. En als je geluk hebt, kun je de restaurator bezig zien in het sousterrain van het gebouw van de Bijzondere Collecties van de UvA..

Blijmoedig 2011 Tegemoet

2010-12-24T11:10:00.000-08:00

Tevreden gezichten bij het grand comite dat in december de toestand van de Atlas bespreekt naar aanleiding van de inventarisatie en analyse van Judith Geerts en Jean-Marieke Poot. Hun verslag over de staat van de Atlas stemt tot voorzichtig optimisme. Die staat is namelijk - met uitzondering van Band 9 - helemaal zo slecht nog niet. Ja, er zitten her en der wat scheurtjes en valse vouwen, ja hij is her en der vies geworden en vooral de banden tonen tekenen van gebruiksschade, maar voor zijn leeftijd is de Atlas behoorlijk vitaal.
Het advies is: functionele restauratie van de Atlas - schade waar mogelijk herstellen en vuil droog verwijderen - waarbij de geschiedenis van de banden zichtbaar blijft en er dus niet gepimpt gaat worden. Want je kunt straks de inhoud digitaal raadplegen, dus daarvoor hoeft de Atlas dan niet meer uit de doos.
Daarnaast adviseren Geerts en Poot om een restrictief inzagebeleid op schrift te stellen: om welke redenen mag wie welke originele banden of kaarten van de Atlas nog inzien? Waarbij bijvoorbeeld de regels voor een 'tegengevouwen' kaart strenger zouden moeten zijn dan voor enkelgevouwen kaarten, want de die kaarten met die dikke vouwen beschadigen veel sneller door gebruik. Die richtlijnen zouden zij graag zien.
Het commitee tootn zich verheugd, maar gaat niet over een nacht ijs; in 2011 wordt second opinion worden gevraagd van externe deskundigen. Naar aanleiding van beide analyses kan dan ook een schatting worden gemaakt van de kosten van schoonmaak en herstel.
Op de foto, vlnr: Judith Geerts, Jean Marieke Poot, Bas van Velzen (docent papierrestauratie, restauratiekunde, UvA), Steph Scholten (Directeur Divisie Erfgoed van de Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam), Sandra Marsfelder (Hoofd Behoud en Beheer UvA Erfgoed), Ellen Borger, John Robben (Hoofd Bind- en Restauratieafdeling BC), Jan Werner

Wat gaan we doen?

2010-12-03T12:32:00.000-08:00

Op 26 november organiseerde de GIN-Werkgroep voor de Geschiedenis van de Kartografie in samenwerking met de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam een speciale studiedag rond de Atlas der Neederlanden. De laatste presentatie van de dag was 'Schade in kaart gebracht' over de Atlas der Neederlanden van Jean-Marieke Poot en Judith Geerts, restaurators-in-opleiding.
('In opleiding' klinkt wat laagdrempelig, maar dat is bepaald niet zo; je hebt er aanzienlijk meer voor nodig dan een VMBO-T diploma.)

Poot en Geerts gaven een presentatie over hun onderzoek: over de uitgangspunten, wat ze aantroffen, en wat hun advies is met betrekking tot restauratie van de Atlas.

Daarbij moesten ze, behalve met de toestand van de Atlas, ook rekening houden met de visie van de conservator, financiele overwegingenen en plannen voor toekomstig gebruik. En recht doen aan de unieke status van de Atlas.

De uitgangspunten
- de unieke fysieke vorm van de Atlas moet zo blijven;
- de geschiedenis van de Atlas, met alle sporen, moet 'afleesbaar' blijven;
- de restauratie dient primair een verantwoorde conservering, de restauratie wordt niet voor het mooi gedaan;
- door digitalisering van de hele atlas zal het nauwelijks meer nodig zijn om de Atlas nog te gebruiken.

De schade
Schade aan de lederen banden
- stootschade (bij de hoeken);
- degradatie van het leer;
- oppervlaktevuil.
Schade aan de kaarten
- chemische schade (foxing, kopervraat, inktvraat);
- klimaatschade (vochtvlekken, schimmel, golvende pagina's);
- oppervlaktevuil (stof, vlekken van vieze vingers. Vuil is hygroscopisch, trekt dus vocht aan, wat weer heel gunstig is voor schimmelvorming);
- mechanische schade (schade door gebruik, valse vouwen, scheuren, het losraken van kaarten);
- 'eerdere "restauraties"'.
(Dat lijkt me nou een dodelijke beschuldiging van het restaurator aan het adres van zijn voorganger. Je kunt alleen maar hopen dat je opvolgers niet hetzelfde over jouw werk zeggen.)

Advies
Deel 1, 2 en 3, concludeerden Poot & Geerts, waren in redelijk goede staat. Deel negen is, zoals bekend, het zorgenkindje. Dat lijkt te komen door veelvuldig gebruik, niet doordat dat de kaarten daar slechter zijn ingebonden. De schade aan de banden is eigenlijk gering, de meeste schade is aan het papier.
De banden
- waar nodig versteviging en restauratie.
De kaarten
- scheuren waar mogelijk plakken;
- vuil droogreinigen (natreinigen kan kopervraat bijvoorbeeld juist weer versterken)
- waar mogelijk, vlakken van vouwen die onnodig spanning veroorzaken;
- waar mogelijk, verkeerde restauraties herstellen;
- (alleen) bij de restauratie van deel negen kunnen kaarten uit die band worden gehaald en na afloop teruggeplaatst worden;
- een duidelijk en zeer restrictief inzagebeleid.

Over dat laatste hadden Poot en Geerts een uitgesproken opvatting: Er moeten duidelijke en beargumenteerde regels komen over wie wat onder welke omstandigheden en voorwaarden mag inzien. Daarbij zouden de inzageregels voor deel 1, 2 en 3, die relatief in goede staat verkeren, minder streng hoeven zijn dan voor bijvoorbeeld band 9. En ze zouden voor eenvoudig gevouwen kaarten minder streng hoeven zijn dan voor de meer kwetsbare kruislings gevouwen kaarten.

Dit alles - en ongetwijfeld - nog veel meer, zal binnenkort besproken worden tijdens een vergadering met allerlei betrokkenen om uiteindelijk een besluit te nemen over wat er het komend jaar gaat gebeuren met de Atlas. Maar die middag lagen de negen delen opengeslagen op een grote ovale tafel. Nog even vrij te bekijken voor belangstellenden. Het gehavende deel negen ligt onbereikbaar & veilig in het midden.

Stroken Plakken

2010-11-16T13:32:00.000-08:00

(Klik op de kaart voor een vergroting.)

De Atlas der Neederlanden is een verzameling kaarten uit verschillende perioden, van verschillende afmetingen en op verschillende papiersoorten, die zijn samengebracht in een verzameling die negen banden omvat.

De drie foto's hierboven komen uit de laatste, negende band, de enige die in vrij slechte staat verkeert. Vouwen, scheuren - sommige kaarten liggen er los in. Er is nog niet besloten of hij na de restauratie als band zal blijven bestaan.

Geografisch vormt Nr 9 ook al geen eenheid. Het is de bezemwagen van de Atlas, zeg maar. De band voor de nagekomen stukken. Voorin zitten vroeg-negentiende eeuwse kaarten van Nederland en Belgie uit de Franse tijd, daarachter komen kaarten van de koloniën en Azië: Java, Ceylon, Ambon, China, Korea, Japan, Zuidafrika, het Caraïbisch gebied, Suriname.

Op de foto's kun je zien hoe ze in de band werden opgeborgen. De band bestaat uit een voorplat, een achterplat en een rug, en een boekblok dat is samengesteld uit enkele grote schutbladen (voor begin en eind van het boek) en uit lange smalle stroken, waaraan de kaarten werden bevestigd. Soms direct op de stroken (foto 1), soms werd de kaart eerst op een ander vel geplakt, dat dan weer op de strook wordt geplakt (foto 2).

Op foto 3 kun je de stroken zien waaraan geen kaarten zijn vastgeplakt (bij de gele pijl). Band Nr 9 is namelijk niet helemaal vol. De maker heeft ruimte gelaten voor aanvullingen - die nooit zijn gekomen.

Foto 1 is de 'Landkaart van de Volkplantingen Suriname en Berbice', met de schaal zowel in Surinaamse Mijlen van elfhonderd Rijnlandse Roeden, alsook in 'Zeemijlen of uren gaans van Twintig in een Graad'. Foto 2 is de 'Golf van Mexico en van de Amerikaanse Eilanden. Door den Hr. Bellin, Ingr der Zee-vaard'. Tweetalig (Frans en Nederlands), maar de namen van de eilanden en steden op de kaart zijn in het Frans. En er wordt in Franse zeemijlen gemeten.

Inventarisatie

2010-11-07T14:15:00.000-08:00

De inventarisatie - bladzij voor bladzij, deel voor deel nagaan wat er mis is met de Atlas der Neederlanden - schiet al lekker op. Jean-Marieke Poot heeft het stokje inmiddels overgegeven aan Judith Geerts, die de beschadigingen in kaart brengt in de database.

Als de Atlas der Neederlanden geheel gedigitaliseerd is, zullen de de banden gewoon opgeborgen kunnen blijven. In de toekomst zal alleen voor iemand die heel goede redenen heeft om echt het origineel te bekijken, de boeken uit hun zuurvrije huisjes mogen komen. De rest bekijkt de kaarten alleen nog digitaal. Dat is het behoud van het boek, en de restauratie zal dus ook beperkt kunnen zijn. Niet gericht op intensief gebruik, maar op het conservatief restaureren van die dingen die echt gedaan moeten worden.

Een van die dingen is het ongedaan maken van eerdere herstelwerkzaamheden. In de jaren zeventig was filmoplast - opvolger van het gewone plakband of sellotape - een panacee voor het plakken van scheuren. Deter dan sellotape, want dat verkleurt, laat los en laat lijmsporen achter. Het werd dus massaal vervangen door door het bijna kleurloze filmoplast.

Helemaal fout, blijkt nu. Moderne restauratoren schudden het wijze hoofd als ze filmoplast aantreffen in een oud boek. Want het verkleurt toch wel iets en het laat wel degelijk lijmsporen achter, wat uiteindelijk het originele materiaal aantast. Het moet er allemaal weer af. Als een scheur al gemaakt moet worden, dan zijn er betrouwbaarder middelen voorhanden. Met gom of stijfsel wordt dun Japans papier over de scheur geplakt.

Woerden Als Nieuw

2010-10-21T04:35:00.000-07:00

(vervolg van vorige bericht): En zo is het meer verjongingsproces. Daar kan geen botox tegenop.

Woerden Wordt Oud

2010-10-20T10:52:00.000-07:00

Omdat ik het vaak heb over de restauratie van de Atlas, is het makkelijk om te verzgeten hoe goed de staat van de ingebonden kaarten eigenlijk is. Vuil, scheurtjes, daar moet wat aan gebeuren. Maar als zo'n kaart niet ingebonden was, maar ergens aan de muur had gehangen, was de schade onvergelijkbaar erger geweest.

En dat valt op fantastische wijze te illustreren uit twee kaarten van 'T Hooghe Heymraedtschap vanden Lande van Woerden, De bruine is uit 1739. Die uit de Atlas is van 1723. Ze zijn bijna identiek,op de wapens aan de zijkanten na.

Beide kaarten bestaan uit negen bladen. Bij de vergeelde kaart zijn deze - zoals ook de bedoeling is - aan elkaar geplakt. Die kaart heeft vele tientallen jaren aan de muur gehangen. Het is echt iets geworden waarvan je zegt 'nou je kan wel zien dat die heel oud is, daar moeten we zuinig op zijn.'

De negen bladen van de andere kaart hebben tweehonderd jaar opgeborgen gezeten in de Atlas der Neederlanden. Prachtige kleuren. Fonkelnieuw. Die bladen zijn gedigitaliseerd zijn en daardoor is het mogelijk om ze in Photoshop aan elkaar te zetten, zodat je de kaart te zien zoals hij bedoeld is.

Bijzonderheden: De schaal van 'T Hooghe Heymraedtschap vanden Lande van Woerden (1739) is ongeveer 1:17.000, en hij is gemaakt door Johannes, Justus en Davidt Vingboons. De inhoud dateert van 1670. De druktechniek is kopergravure, bestaande uit 9 bladen, elk blad 43 x 53 cm. De omvang van de hele kaart is 129 x 159 cm). Hij is handgekleurd, en heeft rondom de wapens van het Hoogheemraadschap, Willem van der Hoeven, Jacob vander Meer, Adriaen Jacob vander Does, Cornelis Jan van Nellesteyn, Cornelis van Ewyck, Gerard Beelaerts, Joan George Stierling.

Een Fraai Staaltje Stroopsmeren

2010-09-28T14:20:00.001-07:00

Sommige kaarten zijn te groot - ze moeten gevouwen worden willen ze in de Atlas passen. Een aantal van die gevouwen kaarten is ook nog nog eens 'teruggevouwen'. Vooral relatief dikke vellen papier kunnen daar eigenlijk niet tegen, waardoor er makkelijk lelijke, soms onnodige vouwlijnen en zelfs scheurtjes ontstaan.

Een voorbeeld is deze mooie kaart van Castricum en omstreken uit 1737, waarbij Johannes Covens en Cornelis Mortier, befaamde cartografen uit Amsterdam, tevens een fraai staaltje stroopsmeren ten beste geven:

"Aangeboden aan de wel edelen groot achtbaren heere
den heere
Mr. Lieve Geelvinck
Heere van Castricum, Mynden, de Loosdrecht &c
Burgermeester en Raadt
der stad Amsterdam
Bewindhebber der Oost-Indische
Maatschappij
enz. enz. enz.

Wordt deeze Kaart van de Heerlijkhijd
van Castricum aangebooden en
Opgedragen met Schuldige
Eerbiedigheid door
U Edele Groot Achtbare
Gehoorzaamste en Ootmoedigste
Dienaars
Johannes Covens en Cornelis Mortier
1737. "

Synergist

2010-09-26T14:00:00.000-07:00

Dit is een uitstapje, maar wel een gemotiveerd uitstapje. Want je kunt als instelling buitengewoon bijzondere zaken onder je hoede hebben, maar alleen bewaren is tegenwoordig niet meer voldoende. Wie zich vandaag stil houdt, kan morgen half wegbezuinigd zijn. Een beetje instelling timmert tegenwoordig zichtbaar aan de weg. Zo slim en efficient mogelijk.

Dat slim & efficient gebeurt onder meer door het ontwikkelen van bijzondere samenwerkingsverbanden. En daarom staat de foto van Garrelt Verhoeven hierboven. Want hij is hoofdconservator van de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, en het is - onder andere - zijn taak om manieren te vinden om de (zeer) Bijzondere Collecties van de UvA onder de aandacht van een groter publiek te brengen. Hij wordt geacht lijntjes te leggen en mensen en organisaties aan elkaar te koppelen en zo het meeste maken van de beperkte middelen van de UvA. Dit blog is bijvoorbeeld een gevolg van een lijntje dat Garrelt heeft getrokken.

Een geheel ander gevolg van koppelen is het boek 'Verborgen Wildernis. Ruige natuur & kaarten in Nederland' door (natuurliefhebber) Kester Freriks en (kaartendeskundige) Jan Werner. Zoals de titel al aangeeft, gaat het boek over wildernis in Nederland vandaag en over van de geschiedenis van het landschap, zoals je dat kunt zien in oude land- en waterkaarten. Freriks reisde Nederland door, van oost naar west naar noord naar zuid, in winter, herfst, zomer en lente, van de vroege ochtend tot de avond tot de nacht. Zijn mooie en met romantische inborst geschreven teksten zijn gekoppeld aan historische kaarten, voor een groot gedeelte afkomstig uit de Atlas der Neederlanden, voorzien van beknopte en zeer to-the-point beschrijvingen van Jan Werner.

Het is niet een boek dat je op een regenachtige zondagmiddag van kaft tot kaft uitleest. Wel een boek dat je regelmatig pakt om in grasduinen, een hoofdstuk in te lezen en op tafel te laten liggen, want het staat garant voor aardige gesprekken met visite. Als ze tenminste van kaarten of van wandelen houden.

Garrelt Verhoeven: 'Normaal gesproken zouden we dit niet kunnen doen. De research hiervoor kost onzettend veel tijd en als zo'n project op zichzelf zou staat, is dat onbetaalbaar - dat kan dan helemaal niet uit. Maar veel van het onderzoek over de kaarten in dit boek, verdiept onze kennis over de Atlas der Neederlanden. En omdat de Atlas zelf een hoofdrol speelt in een grote tentoonstelling later, kan het juist weer wel.'

Kester Freriks en Jan Werner; Verborgen wildernis. Ruige natuur & kaarten in Nederland; Athenaeum-Polak & Van Gennep; 256 pagina's; €34,95; ISBN13: 978 90 253 6770 1 (ISBN10: 9025367704).

Kopervraat

2010-09-17T09:16:00.001-07:00

-------------------------------(deze voorkant)

(bij deze achterkant)

Een beschadiging die bij bijna alle kaarten optreedt, is het 'doorslaan' van inkt door het papier. Dat gebeurt bijna altijd met groene inkt, omdat daar koper in werd gedaan voor, inderdaad, de groene kleur.
Zoals ook aan de achterzijde te zien is, vreet het koper het papier aan en dat is aan de achterzijde ook te zien. Het is een onomkeerbaar proces, dat versneld wordt naarmate de vochtigheidsgraad van het papier hoger is. Dan kunnen er letterlijk stukken uit gaan vallen. Klimaatcontrole is dus van cruciaal belang.

Deze kaart is van Nieuw Hoender Hoeck, een polder in wat nu de gemeente Bernisse is (maar vroeger Geervliet heette) in de provincie Zuid-Holland. Voor de aardigheid heb ik er een modern kaartje van Google maps bijgezet. Die kaart is een kwart slag gedraaid (West = boven, Geervliet ligt rechtsboven).

De beelden van de Atlas der Neederlanden zijn gemaakt door de huisfotograaf van de Afdeling Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek van de UvA.

Parafernalia

2010-09-17T08:26:00.000-07:00

Wat is er - behalve kennis van zaken en een scherpe blik - nodig om een schadeanalyse van de Atlas uit te voeren?

Het antwoord ligt in dit (niet-gearrangeerd!) snapshot van stilleven met:
- een loep;
- een lampje (in de telefoon);
- een database (in de laptop);
- een meetlint (uit de naaidoos).

Vooral dat meetlint geeft het geheel iets huiselijks, maar het is vooral praktisch: zacht, flexibel, en voldoende accuraat.

Inventarisatie van Beschadigingen

2010-09-06T16:08:00.000-07:00

Jean-Marieke Poot gaat in zes weken de conditiebeschrijvingen doen van de Atlas der Neederlanden. Binnenkant, buitenkant, van deel 1, blad 1 tot deel 9, achterzijde laatste blad, alles wat er mis is wordt in kaart gebracht.
Daarvoor heeft Jean-Marieke een database ontworpen waarin in zes weken alle beschadigingen systematisch worden geinventariseerd: vervorming, rugbeschadiging, brandschade, oude reparaties, beschadigingen door plakband, roest, verzuring, foxing*), inkt- en kopervraat. Bij het bestuderen van de details bewijzen niet alleen de loep, maar ook het led-lampje van de mobiele telefoon goede diensten.
Als je zo moet zoeken naar wat er mis is, zie je dan nog wat voor moois je onderhanden hebt? Jean-Marieke: 'Je raakt wel gefixeerd op wat er mis is. Dat krijg je op de opleiding al. Je stapt een museum in en je kijkt naar wat er beschadigd is. Je moet er wel aan denken dat je van de schoonheid kan genieten.'

*) Foxing is een nog niet exact gedefinieerde term voor de roodbruine (vossenkleur) vlekjes die vaak in het papier verschijnen. De oorzaak kaan meerledig zijn maar veelal worden zij veroorzaakt door oxidatie van metaaldeeltjes in het papier, micro-organismen of schimmel.

Wrede Waterwolf

2010-08-24T02:34:00.000-07:00

Dit Inpolderplan van de Haarlemmermeer door Jacob Bartelsz Vernis uit 1641 is nooit uitgevoerd. De aarzeling van de bestuurders om dit geometrische rooster van dijken en polders over het waterrijke gebied te leggen had te maken met het verzet van vissers, de enorme kosten die de inpoldering met zich mee zou brengen, maar ook met de vrees in Amsterdam, Leiden en Haarlem dat het vervoer tussen deze steden over het water door de inpoldering ernstige hinder zou ondervinden.
Dit plan is verluchtigd met een gedicht van Vondel, waarin de Landleeuw de strijd aangaat met de even mystieke als wrede Waterwolf - en uiteindelijk natuurlijk triomfeert.
De Haarlemmermeer werd uiteindelijk ingepolderd tussen 1849-1852, meer dan twee eeuwen later.

Facsimile

2010-07-11T06:18:00.000-07:00

Later op de middag ontvangen Garrelt Verhoeven (hoofdconservator Bijzondere Collecties, UvA) en Jan Werner (conservator) twee bezoekers: Rob van Diessen (directeur) en Willy Leijnse (redacteur). Zij zijn de drijvende kracht achter de in Voorburg gevestigde uitgeverij Asia Maior, gespecialiseerd in historische, geografische en cartografische publicaties, met name van Nederland, voormalig Nederlands Oost-Indië en de VOC. Onderwerp van gesprek: de mogelijkheid om de Atlas der Neederlanden in beperkte oplage in facsimile uit te geven.

Overleg

2010-07-11T06:09:00.000-07:00

Voordat er scheuren geplakt en kaarten verwijderd kunnen, moet er eerst gepraat, overlegd en gepland worden. Marike van Roon (midden) is adjunct-hoofdconservator bij de Divisie Erfgoed van de Universiteit van Amsterdam en is verantwoordelijk voor de coördinatie van de ontsluiting en digitalisering van de Bijzondere Collecties. Zij zit hier in vergadering met Jan Werner (conservator) en Ellen Borger (coördinator tentoonstellingen). Het gaat over budgetten natuurlijk (dit jaar, volgend jaar, en verder). Maar ook over de praktische aspecten van de eerste digitaliseringsronde.

Voor eind augustus/begin september is de preconservation scan gepland. Dan wordt de huidige staat van alle kaarten vastgelegd (voorkant en achterkant). Dat betekent honderden en honderden scans. Die bestanden moeten namen krijgen conform de gebruikelijke notatiewijze van de UvA beeldcatalogus, opdat dat de scans van elke willekeurige kaart straks makkelijk terug te vinden zijn.

Gelukkig staat de Atlas (om het ouderwets en oneerbiedig te zeggen) niet op één systeemkaartje in de catalogus. Elke kaart heeft een eigen titel en daarmee een unieke code. (Een kaart kan uit meer bladen bestaan, en die krijgen dan de toevoeging A, B, C, etc.). En dat moet het bedrijf dat de scans gaat uitvoeren straks precies volgen.

Kerk Op Het Strand

2010-06-28T00:44:00.000-07:00

(klik op de afbeeldingen voor een vergroting)
Op deze kaart staat de kerk van Egmond griezelig dicht aan het strand. De paarsige blurp in de vorm van een gespiegelde 'E' tussen kerk en strand zijn opgerichte verhogingen, 'rys-werken tot conservaatie van de tooren en kerk aldaar, door Anthony Torck als opperdirecteur aangelegt in den jaare 1718.' Dit verdedigingsbouwwerk tegen het oprukkend zeewater was imponerend genoeg om er deze kaart van te maken. De omtrek van huizen en erven is buitengewoon gedetailleerd weergegeven, maar de kaart is meer dan alleen precies: er is veel ruimte voor afbeeldingen van de situatie zoals een vogel die zou zien, inclusief een intrigerende cirkel van mensen op het strand. Wat zouden die mensen doen? Werkoverleg over de rijswerken? Bidden om een wonder?

Op de website van het hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier staat hierover: 'De Noordzeekust van Noord-Holland erodeert voortdurend. Dorpjes als Huisduinen, Callantsoog en Petten hadden zwaar onder de kusterosie te lijden. Ze zijn diverse malen landinwaarts verplaatst.

Ook in Egmond aan Zee leverde het afschuren van de kust grote moeilijkheden op. Rond 1700 stond de kerk in de duinenrij langs het strand. Tijdens de Kerstvloed van 25 december 1717 sloeg de zee weer een groot stuk strand en duin weg. De kerktoren wankelde. Er schoot van beneden naar boven een scheur in het metselwerk. Na afloop van de storm stond de toren op het strand. Drie korte strandhoofden moesten de toren redden. Hij vormde namelijk een belangrijk baken voor de scheepvaart.

Tijdens de storm van 27 november 1741 stortte echter de helft van de toren toch in langs de oude scheur. De resterende helft bleef nog 14 maanden staan. Enkele jaren later kreeg Egmond aan Zee een nieuwe kerk. Die werd aan de oostkant van het dorp gebouwd, zo ver mogelijk van de zee af.'

Belgium Foederatum

2010-06-18T08:11:00.000-07:00

Belgium Foederatum staat als titel op deze (deelkaart), gemaakt rond 1670 door Frederik de Wit.
De naam Belgium is afgeleid van de door Julius Caesar gestichte provincie Gallia Belgica. En komt weer van daar woonachtige Keltische stammen die 'Belgen' werden genoemd. Belgium Foederatum is het noordelijke deel van de Nederlanden, de Republiek. Die uitgeklapte (helft van de) kaart slaat dus expliciet op de Noordelijke Nederlanden, en juist daarom is hij zo bijzonder, want het enig bekende exemplaar. Van De Wits kaart van de XVII Provincien (een soort Benelux, als het ware), dus inclusief een rij bladen aan de zuid- of linkerkant, zijn iets meer exemplaren bekend. (De Zuidelijke Nederlanden stonden na de afsplitsing een tijdje bekend als Belgium Regiae, ofwel "'s Konings Nederlanden.
Het is niet een kaart om op reis mee te nemen: veel te priegelig. Maar goed zichtbaar is het Haarlemmermeer, tussen Leiden, Haarlem en Amsterdam in, waarover later meer.
Aardig detail vond ik de gelaatsuitdrukking van de leeuwen - een beetje huilerig. Net mijn eigen kat toen hij niet meer uit de boom durfde te klimmen. (Klik op de foto's voor vergrotingen.)

Manshoog en bijna drie meter breed

2010-05-28T00:14:00.001-07:00

’t Graefschap Holland, nieulyx uytghegheven door Iacob A. Colom. Schaal ca. 1:60.000. Amsterdam, Iacob A. Colom, 1647. Ingekleurde kopergravure in 40 bladen, elk blad 40,5 x 29,5 cm, tezamen 295 x 162 cm.

In 1639, toen de Gouden Eeuw haar hoogtepunt naderde, bracht de Amsterdamse doopsgezinde drukker en uitgever Jacob Aertsz. Colom een kaart van Holland uit, die qua omvang voorkomen en pretentie geheel beantwoordde aan het beeld dat dit gewest van zich zelf wenste te presenteren. Het werd de grootste wandkaart die er ooit van een provincie verkrijgbaar was: manshoog en bijna drie meter breed. Zoals alle grote wandkaarten van Holland was hij op het westen georiënteerd om niet te hoog te worden. Vanwege technische beperkingen hadden koperplaten in die tijd nog een vrij kleine maximale omvang. Vandaar dat veertig bladen, in vier rijen van tien breed, aan elkaar geplakt moesten worden om zo’n grote kaart te kunnen samenstellen. Veel van dit soort kaarten hebben de bedreigingen van licht, rook, stof, vuil, insecten, verhuizingen, enzovoort in de loop der eeuwen niet heelhuids doorstaan en vonden vroeger of later een roemloos einde.

Van Coloms kaart zijn drukken bekend uit 1639, 1647, 1661, twee uit 1681 en een laatste uit het tweede kwart van de achttiende eeuw. Zo’n groot aantal drukken wijst op een grote populariteit en een productie van vele honderden, mogelijk zelfs enkele duizenden exemplaren. De wandkaart moet derhalve in veel openbare ruimten en grote particuliere huizen te bewonderen zijn geweest. De weinige goede exemplaren die nu nog over zijn werden niet als wandkaart gebruikt. De losse vellen werden nooit gemonteerd of (nog veiliger) zij werden samengebonden tot een atlas. Zo konden de bladen beschadigen noch zoekraken. Dat gebeurde met het afgebeelde prachtexemplaar uit 1647, dat bewaard in een mooie stevige lederen band voor de tand des tijds behoed werd. Alle bladen werden helemaal met de hand ingekleurd en ten slotte rijkelijk met goud ‘gehoogd’, decoratieve details werden met goud verfraaid. Andere exemplaren werden wel eens meegebonden in verzamelaarsatlassen. De Atlas der Neederlanden bevat er ook een, de laatste editie van Covens en Mortier, alsof hij gisteren afgedrukt is. De editie uit 1647 komt ook voor in elk van de drie zogenaamde ‘reuzenatlassen’ uit circa 1660, geschenken van Hollandse kooplieden aan invloedrijke hooggeplaatste personen in Europa. Daarin zijn complete wandkaarten opgenomen. De kaart van Colom is zo groot dat hij als enige niet aan één stuk, maar alleen in tweeën verdeeld in deze giganten paste.

Colom kon zich baseren op een reeks met elkaar samenhangende kaarten van Holland die in de jaren 1620 het licht zagen. Zij gingen alle terug op het werk van Balthasar Florisz. van Berckenrode, die een nieuwe kaart van Holland samenstelde uit eigen landmeetkundige arbeid met aanvullingen uit bestaande kaarten. Dat nieuwe beeld van Holland kreeg vorm in uitgaven van Willem Jansz. Blaeu uit 1621 en Jodocus Hondius uit 1629. De versie van 1621 vinden we als wandkaart op Vermeers schilderij De officier en het lachende meisje. Het kaartbeeld werd verder uitgebreid naar het noorden door toevoeging van meer Waddeneilanden, waardoor de kaart nog breder werd. Die layoutwijziging moet Colom hebben afgekeken van Claes Janszoon Visscher, die de Van Berckenrodekaart, inclusief die uitbreiding, net iets eerder liet verschijnen, in 1637. Latere drukken vertonen steeds subtiele aanpassingen. Het is vermakelijk te constateren dat gedurende de eeuw dat de kaart herdrukt werd zelfs de kleding van de figuren in de cartouche aan de mode aangepast is. Frederick de Wit bracht in zijn heruitgave van 1681 ook menige topografische wijziging aan. Diverse steden en vestingen blijken in de tussenliggende periode uitgebreid en versterkt te zijn. In 1672, het ‘rampjaar’, toen de Republiek van alle kanten aangevallen werd, had zich een bijzonder penibele militaire situatie voorgedaan.
De ruime uitsnede van de kaart bracht met zich mee dat zelfs de omgeving van Breda er nog op staat. Ook de gehele provincie Utrecht en delen van Gelderland en Friesland vallen binnen de kaart. Soms treft men willekeurige combinaties van enkele deelbladen van deze kaart in collecties aan. Vertrouwdheid met de kaart van Colom is dan een voorwaarde om die als zodanig te kunnen identificeren. (tekst: Jan Werner)

Noordzee in het Westen

2010-05-18T01:33:00.000-07:00

Het schiet lekker op met de Verborgen Wildernis over ruige natuur in Nederland. De teksten zijn grotendeels klaar en de afbeeldingen worden een rijtje gezet. Per 1 juni moet alles, na eindredactie, beschikbaar zijn voor vormgeving. Op de tafels liggen A4-printjes van de (verkleinde) uitgekozen kaarten, die langzamerhand een voor een op volgorde en met aanwijzingen in een overzichtelijke ordner verdwijnen.
De kaart van het Graefschap Holland neemt in z'n eentje al een halve tafel in beslag, hoewel het beeld al behoorlijk verkleind is. Dat is natuurlijk wel het grote nadeel van het opbergen van kaarten in een boek; je ziet alleen nog maar stukjes. Deze kaart bestaat uit 20 apart gedrukte bladen (je kunt in het midden van elk vel steeds de vouwnaad zien waar ze in het boek dubbel werden gevouwen).
Ook aardig: het noorden is hier rechts. 'Boven' is hier het westen, waar de Noordzee ligt - dat dan weer wel.

Verborgen Wildernis

2010-04-21T14:04:00.000-07:00

Kester Freriks schreef Verborgen Wildernis. Ruige natuur & kaarten in Nederland, dat in de herfst verschijnt bij uitgeverij Athenaeum.
Bij de woeste landschappen horen ook oude land- en waterkaarten; van de 25 beschreven plaatsen worden landkaarten in het boek opgenomen, uitgekozen en beschreven door Jan Werner.
Een aantal daarvan - waaronder ook het omslag, hier afgebeeld op de folder over het boek - zijn afkomstig uit De Atlas.
Vandaag wordt de (bijna) definitieve keuze - en de juiste uitsnede - van de kaarten bepaald.

Details

2010-04-21T14:01:00.000-07:00

Soms zijn de mooiste dingen de details. Een strakke windroos.
Kwastjes aan een kadertje, met goudverf ingekleurd.
Een exploderend schip voor de monding van de Schelde - knalt Jan van Speyk hier de lucht in? Maar de heroische en idiote zelfmoordactie van onze volksheld & lamlendeling vond veel later plaats, tijdens de oorlog met de Belgen in 1830. Deze kaart is van daarvoor. Er is in de zeventiende en achttiende eeuw met de Fransen en Engelsen zo dicht in de buurt heel wat afgevochten te land en ter zee.
Je moet ook erg uitkijken met buskruit.

Externe Opinies

2010-04-06T15:15:00.000-07:00

Experts boven de Atlas, met speciale aandacht voor het meest gammele deel, nummer negen.
Voor je kunt beginnen moet je weten Wat & Hoe & Waarom en, niet onbelangrijk, wat dat moet gaan kosten. De kaarten uit het probleemkindje (deel negen) wel of niet opnieuw inbinden na restauratie? Extern restaureren of in eigen werkplaats? Hoe kunnen de eigen UvA studenten hieraan meewerken en van leren?
Hier buigen zich meer deskundigen over de Atlast. Zowel externe experts: Hans van der Horst (boekrestaurator, met blauwe sjaal), Nico Lingbeek (papierrestaurator), als medewerkers van Bijzondere Collecties: Femke Coevert (boekrestaurator, in rood vest), Anne Doebele (papier- en boekrestaurator).

Papierwinkel

2010-03-30T15:30:00.001-07:00

23 maart 2010 - Los van de inhoudelijke keuzes en beslissingen die bij restauratie genomen moeten worden, moeten er plannen, geld en partners worden geregeld. Dat vraagt om brainstormen, overleg en vergaderen. Over geld, projectadministratie, opslag van de correspondentie, samenwerking met derden. Jan Werner (conservator) en Ellen Borger (coördinator tentoonstellingen) tijdens het eerste echte werkoverleg in de werkkamer van Werner aan de Oude Turfmarkt in Amsterdam.

Begin van een samenwerking

2010-03-30T15:12:00.000-07:00

16 maart 2010 - Over drie jaar moeten deze boeken, gerestaureerd, een glansrol vervullen in een tentoonstelling over het Nederlandse landschap; er is nog een lange weg te gaan. Jan Werner (conservator Bijzondere Collecties UvA) en Ellen Borger (projectleider Atlas der Neederlanden) buigen zich voor het eerst samen over de Atlas - hier de kop van Noordholland. Deze kaart is een iets verkleinde kopie door Nicolaes van der Heijde uit 1676 naar een origineel van Dirck Abbestee uit 1670.

De Atlas der Neederlanden

2010-03-30T13:20:00.001-07:00

Hoe ze ooit in het bezit van de Universiteit van Amsterdam zijn gekomen is niet bekend. Het zal ergens in de 19e eeuw zijn geweest. Negen banden met daarin landkaarten, zeekaarten, getekend, gedrukt, met polders, vaarten, wegen, steden, dorpen, wapenschilden van hoogwaardigheidsbekleders. Geografisch geordend geven ze samen een beeld van het Nederlands territorium.
Verder zijn ze kwetsbaar, hier en daar beschadigd en hard aan een opknapbeurt toe. Tijd om de Atlas der Neederlanden toegankelijk te maken voor een groter publiek.