Gladstrijken

Valse vouwen worden met een klein strijkijzertje gladgestreken. Tussen het strijkijzer en de vouw zit een wit papier, ter bescherming van de kaart.

Lijm

De lijm die wordt gebruikt om scheuren te plakken wordt gemaakt van tarwestijfselpoeder. Iedere restaurateur maakt de lijm op zijn eigen manier. Je koopt het in poedervorm en verwarmt het met water in een sauspan of saucier (ook heel geschikt voor het maken van een béchamelsaus).
De wittige blob in het bakje rechts op de foto boven is het resultaat.
Het wordt met een penseel op het papier aangebracht.

Poetsen

Het poetsen schiet enorm op - de meeste delen van de Atlas zijn inmiddels droog gereinigd. Jean-Marieke Poot kwast na al het gummen de bladen van deel vijf schoon. Hierna is dit deel klaar voor kleine reparaties.
Na het repareren van scheuren en gladstrijken van valse vouwen kan het dan naar de firma Pictura in Heiloo. Daar worden alle kaarten op hoge resolutie gescand.
De restauratie van de kwetsbare banden vindt pas plaats als de digitalisering klaar is. Dan worden eventuele beschadigingen die tijdens dat proces zijn opgetreden meteen mee-gerestaureerd.

Ondertussen

Terwijl een klein team werkt aan het schoonmaken en repareren van de Atlas houdt conservator Jan Werner naast zijn dagelijkse werkzaamheden goede voortgang in de schrijverij aan het begeleidende boek - niet de facsimile Atlas, maar een boek waarin (kleinere) reproducties van alle kaarten in de Atlas komen met de kerngegevens en een korte tekst - over de kaart, of een interessant aspect daarvan, of over de geschieden is of de maker van de kaart. Dat komt neer op honderden artikelen. Een enorme klus. 'Maar het is te doen,' zegt Werner opgewekt.

Wolkenkrabbers van voor 1421

De hoogbouw van Rotterdam is niet van na de Tweede Wereldoorlog: deze skyline staat afgebeeld op een oude kaart die een nog ouder verleden toont.

'Copeij van eene aude autentique Carte vertoonende Het gedeelte van Suyd Holland met sijne wateren en Revieren soo als het selve heeft geleegen voor de groote Innondatie vant Jaar 1421. (...) Anno 1733 T.G.Meijbaum Ing. Extraordi.'
Deze kaart isgetekend, niet gedrukt. Je kunt zien dat het een kopie is, omdat de maker met potlood een rooster heeft getekend:

Je kunt zien dat er niet altijd heel zorgvuldig met de kaart is omgesprongen; hij is wat slordig bijgesneden - nog steviger zelfs dan nodig is om in de Atlas te passen - en de skyline van Gouda is in dit knipgeweld gesneuveld.

De 'Inondatie vant jaar 1421' is de geschiedenis ingegaan als de St. Elisabethsvloed. Aardig detail: Wikipedie meldt dat deze vloed de elkaar bestrijdende steden Geertruidenberg en Dordrecht werden gescheiden - een vaderlandse stammenstrijd die de annalen is ingegaan als de Hoekse en Kabeljauwse twisten. Hier staan Dordrecht (linksboven) en Geertruidenberg (rechtsonder). Ze lijken op ongeveer twee uur gaans van elkaar te liggen. Te voet.

Deze kaart bevindt in deel 3 van de Atlas; deel 1 en 2 zijn inmiddels droog gereinigd. Omdat deze kaart niet is gedrukt maar getekend en met de hand ingekleurd is hij extra kwetsbaar. Daarom wordt hij niet schoongegomd; en ook de door Meijbaum getekende hulplijntjes blijven uiteraard staan.

Dummy van de Facsimile

De Atlas der Neederlanden zal in facsimile worden uitgegeven door Uitgeverij Asia Maior/Atlas Maior. Waarschijnlijk integraal, iedere kaart net zo opgevouwen als in het origineel. In Kroatië is - als voorbeeld & proeve van kunnen - een dummy gemaakt. Met ander papier en nog niet geaderd en vooral: heel erg nieuw. Ter vergelijking ook op de foto met een 'echte' band.

Gum- arm

Het gaat goed met schoonmaken; het 'grote' gummen met de kwast en roetspons is wat deel 1 betreft gedaan. Judith Geerts is nu bezig met het 'kleine' gumwerk: met de magic rub langs de bruine randen en andere vlekjes. Het resultaat mag er zijn, deel 1 ziet er nu weer lekker fris uit.

Hoeveel bladzijden ze op een dag doet, kan Geerts niet zo zeggen; 'ik hou wel bij hoeveel tijd ik precies bezig ben en hoeveel bladen ik dan doe, maar ik heb nog niet berekend hoeveel dat dan per uur of per dag is. Ik ben er ook niet de hele dag mee bezig, want dan krijg ik een "gum-arm" en het is dan soms best saai.... dus ik doe steeds even wat anders tussendoor.'

Het werk aan de Atlas ligt nu even stil, want er is binnenkort een andere tentoonstelling die nu even alle aandacht vergt en met is druk bezig met het inrichten daarvan. We melden het wanneer het werk aan de Atlas vervolgd wordt.

De Grote Schoonmaak

De externe second opinion heeft zijn zegen gegeven en een belangrijk moment is aangebroken: De eerste echte conserverende behandeling voor de Atlas begint met een grondige droge poets.

Die eerste schoonmaak moet droog gebeuren, want technieken waarbij water komt kijken kunnen pas worden ingezet als het papier (zoveel mogelijk) schoon is. Als je een scheur plakt, gebruik je daar water bij. Wanneer er dan nog vuil rond de scheur zit, trekt het met 't water mee in het papier en dan krijg je het er nooit meer uit.

Droogpoetsen dus. Op 19 januari 2011 begint restaurator-in-opleiding Judith Geerts met het eerste blad van de eerste band van de Atlas. Daarvoor heeft zij drie wapens:

Kwast..


.. Spons..


.. Gummetje!

Geen gewoon gummetje natuurlijk. Alleen Magic Rub is goed genoeg.

Beginnen:
Blad 1 van band 1. Eerst wordt los vuil weggeveegd, van binnen naar buiten.


Daarna wordt met stukjes spons het papier schoongeveegd of -gewreven. Niet met een gewone huis-tuin-keukenspons, dit is een roetspons, van gevulcaniseerd rubber. Als het stukje aan alle kanten te vuil is, snij je een nieuw stukje af van de grote spons.



Effectief

Er komt behoorlijk wat af: het vuil wat nu op de spons zit, kwam van het stuk van de pagina tussen de twee groene pijlen.
De pijlen zijn uiteraard op de foto aangebracht, niet op het papier. Maar als je goed kijkt (klik anders op de foto voor een vergroting), kun je zien dat het behandelde stuk een stuk schoner is dan het nog niet behandelde papier.

Tenslotte komt het vlakgom aan de beurt om duidelijke vlekjes weg te halen, of even te kijken of het makkelijk te verwijderen is. Dit is geen cosmetische maar een wetenschappelijk schoonmaak. En je gaat ook geen uren aan 1 pagina besteden als er meer dan 600 kaarten te doen zijn.



Om de potloodaantekeningen van eerdere bibliothecarissen wordt zorgvuldig heengepoetst.



En zo gaat het verder - blad na blad, band na band. En als je geluk hebt, kun je de restaurator bezig zien in het sousterrain van het gebouw van de Bijzondere Collecties van de UvA..

Blijmoedig 2011 Tegemoet

Tevreden gezichten bij het grand comite dat in december de toestand van de Atlas bespreekt naar aanleiding van de inventarisatie en analyse van Judith Geerts en Jean-Marieke Poot. Hun verslag over de staat van de Atlas stemt tot voorzichtig optimisme. Die staat is namelijk - met uitzondering van Band 9 - helemaal zo slecht nog niet. Ja, er zitten her en der wat scheurtjes en valse vouwen, ja hij is her en der vies geworden en vooral de banden tonen tekenen van gebruiksschade, maar voor zijn leeftijd is de Atlas behoorlijk vitaal.
Het advies is: functionele restauratie van de Atlas - schade waar mogelijk herstellen en vuil droog verwijderen - waarbij de geschiedenis van de banden zichtbaar blijft en er dus niet gepimpt gaat worden. Want je kunt straks de inhoud digitaal raadplegen, dus daarvoor hoeft de Atlas dan niet meer uit de doos.
Daarnaast adviseren Geerts en Poot om een restrictief inzagebeleid op schrift te stellen: om welke redenen mag wie welke originele banden of kaarten van de Atlas nog inzien? Waarbij bijvoorbeeld de regels voor een 'tegengevouwen' kaart strenger zouden moeten zijn dan voor enkelgevouwen kaarten, want de die kaarten met die dikke vouwen beschadigen veel sneller door gebruik. Die richtlijnen zouden zij graag zien.
Het commitee tootn zich verheugd, maar gaat niet over een nacht ijs; in 2011 wordt second opinion worden gevraagd van externe deskundigen. Naar aanleiding van beide analyses kan dan ook een schatting worden gemaakt van de kosten van schoonmaak en herstel.
Op de foto, vlnr: Judith Geerts, Jean Marieke Poot, Bas van Velzen (docent papierrestauratie, restauratiekunde, UvA), Steph Scholten (Directeur Divisie Erfgoed van de Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam), Sandra Marsfelder (Hoofd Behoud en Beheer UvA Erfgoed), Ellen Borger, John Robben (Hoofd Bind- en Restauratieafdeling BC), Jan Werner

Wat gaan we doen?

Op 26 november organiseerde de GIN-Werkgroep voor de Geschiedenis van de Kartografie in samenwerking met de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam een speciale studiedag rond de Atlas der Neederlanden. De laatste presentatie van de dag was 'Schade in kaart gebracht' over de Atlas der Neederlanden van Jean-Marieke Poot en Judith Geerts, restaurators-in-opleiding.
('In opleiding' klinkt wat laagdrempelig, maar dat is bepaald niet zo; je hebt er aanzienlijk meer voor nodig dan een VMBO-T diploma.)

Poot en Geerts gaven een presentatie over hun onderzoek: over de uitgangspunten, wat ze aantroffen, en wat hun advies is met betrekking tot restauratie van de Atlas.

Daarbij moesten ze, behalve met de toestand van de Atlas, ook rekening houden met de visie van de conservator, financiele overwegingenen en plannen voor toekomstig gebruik. En recht doen aan de unieke status van de Atlas.

De uitgangspunten
- de unieke fysieke vorm van de Atlas moet zo blijven;
- de geschiedenis van de Atlas, met alle sporen, moet 'afleesbaar' blijven;
- de restauratie dient primair een verantwoorde conservering, de restauratie wordt niet voor het mooi gedaan;
- door digitalisering van de hele atlas zal het nauwelijks meer nodig zijn om de Atlas nog te gebruiken.

De schade
Schade aan de lederen banden
- stootschade (bij de hoeken);
- degradatie van het leer;
- oppervlaktevuil.
Schade aan de kaarten
- chemische schade (foxing, kopervraat, inktvraat);
- klimaatschade (vochtvlekken, schimmel, golvende pagina's);
- oppervlaktevuil (stof, vlekken van vieze vingers. Vuil is hygroscopisch, trekt dus vocht aan, wat weer heel gunstig is voor schimmelvorming);
- mechanische schade (schade door gebruik, valse vouwen, scheuren, het losraken van kaarten);
- 'eerdere "restauraties"'.
(Dat lijkt me nou een dodelijke beschuldiging van het restaurator aan het adres van zijn voorganger. Je kunt alleen maar hopen dat je opvolgers niet hetzelfde over jouw werk zeggen.)

Advies
Deel 1, 2 en 3, concludeerden Poot & Geerts, waren in redelijk goede staat. Deel negen is, zoals bekend, het zorgenkindje. Dat lijkt te komen door veelvuldig gebruik, niet doordat dat de kaarten daar slechter zijn ingebonden. De schade aan de banden is eigenlijk gering, de meeste schade is aan het papier.
De banden
- waar nodig versteviging en restauratie.
De kaarten
- scheuren waar mogelijk plakken;
- vuil droogreinigen (natreinigen kan kopervraat bijvoorbeeld juist weer versterken)
- waar mogelijk, vlakken van vouwen die onnodig spanning veroorzaken;
- waar mogelijk, verkeerde restauraties herstellen;
- (alleen) bij de restauratie van deel negen kunnen kaarten uit die band worden gehaald en na afloop teruggeplaatst worden;
- een duidelijk en zeer restrictief inzagebeleid.

Over dat laatste hadden Poot en Geerts een uitgesproken opvatting: Er moeten duidelijke en beargumenteerde regels komen over wie wat onder welke omstandigheden en voorwaarden mag inzien. Daarbij zouden de inzageregels voor deel 1, 2 en 3, die relatief in goede staat verkeren, minder streng hoeven zijn dan voor bijvoorbeeld band 9. En ze zouden voor eenvoudig gevouwen kaarten minder streng hoeven zijn dan voor de meer kwetsbare kruislings gevouwen kaarten.

Dit alles - en ongetwijfeld - nog veel meer, zal binnenkort besproken worden tijdens een vergadering met allerlei betrokkenen om uiteindelijk een besluit te nemen over wat er het komend jaar gaat gebeuren met de Atlas. Maar die middag lagen de negen delen opengeslagen op een grote ovale tafel. Nog even vrij te bekijken voor belangstellenden. Het gehavende deel negen ligt onbereikbaar & veilig in het midden.