Klaarmaken

De voorbereidingen voor de tentoonstelling Atlas der Neederlanden: de dageraad van het Koninkrijk zijn al enige in volle gang maar komen nu in een stroomversnelling Op 17 oktober is de feestelijke opening. Conservator Anne Doebele is hier bezig met het verantwoord lijmen van meer dan 70 originele kaarten op karton, zodat ze straks opgehangen kunnen worden. Het is monnikenwerk dat - zoals het monnikenwerk betaamd - met aandacht en zorgvuldigheid moet gebeuren. En natuurlijk met liefde. Checken, meten, checken, lijmen, checken, aandrukken, checken.

In Kroatie

De facsimile krijgt vorm: het binden is begonnen. Uit Kroatie bereikten ons de volgende foto's:

Printing process

Printing process

Binding strips prepared for gluing

Gathered sections of binding strps waiting for gluing

Gluing of spine

Gluing of spine

Book blocks waiting for map-gluing

Gluing maps on binding strips

Gluing maps on binding strips

Checking of glued atlas

Uitgedrukt!

Net ontvangen: het eerste blad van het begeleidende boek bij de facsimile is in Kroatië van de persen gerold! Donderdagochtend is men begonnen, vrijdagmiddag was het drukken klaar.

Dat is een stuk sneller dan het printen van de bladen van de facsimile  -  maar ook die zijn inmiddels gedrukt. Het stuk voor stuk vouwen en inplakken van de kaarten in de banden is begonnen.

Vorm & functie

vlnlr Jan Werner (conservator Kaarten en atlassen), Ellen Borger (projectleoder), Garrelt Verhoeven (Hoofdconservator Bijzondere Collecties), Wim van Stormbroek (Erfgoedlab), Pieter Kuiper (medewerker Bijzondere Collecties), Joost Grootens (vormgever), Marleen Smit (communatieadviseur Bijzondere Collecties)

Ontwerper Joost Grootens toont zijn ontwerpen voor de tentoonstelling

Terwijl de persen roteren in Kroatië wordt in Amsterdam hard gewerkt aan de tentoonstelling rondom de Atlas der Neederlanden (een aandacht voor de manier waarop de afgelopen 200 jaar kaarten gemaakt zijn), en het begeleidende boek waarin Jan Werner uitgebreid ingaat op de landkaarten en verschillende aspecten van wat daarop te zien is. Het geeft mij het gevoel dat je voor de prijs van dat boek kunt profiteren van de decennia kennis, inzicht en ervaring die Werner in zijn lange carrière heeft opgebouwd. Een soort magnum opus, of tenminste een go-out-with-a-bang, want het pensioen komt voor Werner dichterbij. Maar voor het zover is, moet er gewerkt worden.  En hoe.
 
In het wekelijks overleg komen medewerkers aan de tentoonstelling bij elkaar om grote lijnen - en soms kleine details - te bespreken. Wat komt er op die ene grote, blikvangende wand? Het boekomslag liever wat minder braaf. En de landmeters met parafernalia toch liever naar zaal vier, het Erfgoedlab waarin vooral acties gaan worden ontplooid. Langzamerhand gaan de neuzen dezelfde kant opstaan en kunnen vorm en inhoud in elkaar schuiven. Je ziet het voor je ogen gebeuren.

Kroatische TV

De komst van de boeken is niet ontsnapt aan de aandacht van de Kroatische media.

Ondertussen wordt er in Amsterdam druk vergaderd over de tentoonstelling. Ook wordt er hier hard gewerkt aan professionele ‘martchprints’ om het drukproces in Kroatie te ondersteunen. De inhoud van het boek is klaar, deze week wordt de opmaak vastgesteld en gaat het preproductieproces beginnen. 

Monikkenproductiewerk

Om te kunnen zien of een kaart goed gedrukt is, moet je 'm eigenlijk naast het origineel leggen; dan vallen eventuele afwijkingen (kleur, helderheid, zwarting) snel op. Aanvankelijk overwoog de Universiteit van Amsterdam om de gehele Atlas der Neederlanden tijdelijk naar drukkerij Zrinski in Kroatië over te brengen. Dat bleek - in dit geval letterlijk - geen haalbare kaart, mede omdat Kroatië (nog net) geen lid van de Europese Unie is. Het vervoer van goederen (en zeker dit soort goederen) is tot 1 juli ontzettend ingewikkeld. En daarna beginnen zou te laat zijn.

Nu gaan twee representatieve delen van de Atlas - met veel verschillende soorten kaarten erin - op reis naar het Kroatische Čakovec. Van de andere kaarten worden nu in Amsterdam prints gemaakt, die straks in  naast het aldaar gedrukte werk worden gelegd.

Maar om te weten of die Amsterdamse prints als referentiemateriaal kunnen dienen, worden ze eerst vergeleken met de originele kaarten. Jan Werner en Pieter Kuiper doen deze en volgende week niets anders dan printen, vergelijken, printen, vergelijken, bijstellen, printen, vergelijken.Voor de prints die nu worden gemaakt, geldt: ze moeten het origineel zo dicht mogelijk benaderen. Ondanks het gegeven dat elke printer zijn eigen variaties en afwijking(kjes) in kleur heeft. Met de wetenschap dat deze prints niet op hetzelfde papier kunnen worden geprint als het papier dat straks in Kroatië wordt gebruikt. En dat dit een inkjet print is en er straks voor met offset wordt gewerkt.

Bij de printer. Niet de hele kaart wordt geprint, maar stroken. Op deze print staan stukken van drie verschillende kaarten.

Gewoon daglicht - liefst uit het Noorden, zonder direct zonlicht - is het meest neutrale licht om kleuren goed te kunnen beoordelen. Dat licht is vandaag alleen voorhanden op een smal gangetje dat toegang biedt tot een ander deel van het historische gebouw.

De strook (hier op het origineel) wordt na enig gedelibereer goedgekeurd. Volgende! Nog maar een paar honderd te gaan.

Het werk breidt zich uit over de Kaartenafdeling als een papieren inktvlek.

Update

De derde partij papier  is goedgekeurd: het drukken van de  facsimilebladen van de Atlas kan beginnen. Dat gaat volgende maand (mei) gebeuren in Kroatië. Intussen is er nog heel wat heen en weer gereisd naar en van Picturae in Heiloo, om zaken te herscannen die eerder nog niet goed gelukt waren, meestal vanwege fysieke complicaties. Daarvoor zijn nog verschillende kaarten tijdelijk losgehaald uit de atlas. 

Jan Werner en een collega reizen in mei ook af naar Kroatië, beiden met een atlasdeel onder hun hoede, die samen met een grote hoeveelheid matchprints uit de overige delen de leidraad zal vormen bij het beoordelen van het drukresultaat. Ze blijven zeven volle dagen bij het drukproces. Het wordt spannend! 

Intussen gaat het werk door de indices, appendices en soortgelijke ‘ losse eindjes’ van het begeleidende boek. De hoofdtekst is in principe klaar: die ligt nu bij de eindredactie. Verdere vormgeving, opmaak en dergelijke gaat plaatsvinden mei, juni, juli plaats. Het boek wordt in de loop van augustus gedrukt - peanuts vergeleken bij het drukken en binden van de facsimiledelen. 

Dan zijn er nog de voorbereidingen voor de tentoonstelling over de Atlas later dit jaar. Alles is eigenlijk bijzonder gecompliceerd en moet vooral onderling blijven sporen. Er zijn diverse nevenactiviteiten: Joyce Roodnat en Kester Freriks werken hard aan hun ‘Wandelingen der Neederlanden’;  een wandelboek geïnspireerd op en geillustreerd met kaarten uit de Atlas der Neederlanden en mede gebruikmakend van Werners tektsen over de Atlas der Neederlanden. Voorbeelden daarvan verschijnen nu en dan in het KNAG-blad ‘Geografie’.

Het eerste nummer van Caert-Thresoor van dit jaar zal o.a. gewijd zijn aan de Atlas der Neederlanden. De cover is de hele jaargang getooid met een prachtige kaart van de Zeven Provinciën uit de atlas. Ook is gestart met een elektronische bladwijzerindex, die te zijner tijd op het internet te raadplegen zal zijn. En verder zijn er allerlei kleinere spin-offs, die onze aandacht zullen moeten houden dit jaar. Werner blijft er optimistisch over. 'Ik weet gewoon dat ik dit jaar tot half oktober me natuurlijk geen vakantie kan permitteren – maar het is alles voor de goede zaak.'

Papierfabriek Schut, Heelsum

Papyrus oogsten - oude technieken in moderne papierfabriek...

Bestudering proefdrukken op verschillende soorten papier

Ook bij daglicht

Een uitdaging voor de papiermakers.

Met proefdrukken die in Kroatië zijn gemaakt, reisden Jan Werner (curator), Rob van Diessen (uitgever), Tjeu Ziellemans (grafisch vormgever) eind januari af naar Papierfabriek Schut in Heelsum.   

De facsimile van de Atlas wordt op speciaal daarvoor gemaakt papier gedrukt. Maar wat voor soort papier moet dat worden? De kaarten zijn in verschillende perioden vervaardigd, in de regel koperdruk, op papier uit de 16e, 17e, 18e en vroeg 19e eeuw. De koperen platen waarmee ze zijn gedrukt, zijn allang verdwenen.

Er moet dus geprobeerd worden om met moderne offset druktechnieken het effect van oud-Hollands drukwerk te bereiken. De keuze van het papier is cruciaal. Zwaarte, dikte, vochtgehalte zijn belangrijke factoren, evenals het te bedrdukken oppervlak: als het papier te glad is, zal de afdruk er 'te nieuw' uitzien. Als het papier een wat ruwer oppervlak heeft, oogt het ouder en authentieker, maar zakt met name de zwarte inkt erin en wordt wat valer. Meer druk uitoefenen tijdens het drukken maakt het zwart dan wel zwarter, maar de rest van het oppervlak wordt daardoor juist een beetje groezelig. Kortvezelig papier geeft mooier resultaat, maar het breekt gemakkelijker bij het vouwen - en er zullen straks veel kaarten worden gevouwen. Ga er maar aanstaan...


Aan de hand van de keuzes die nu gemaakt worden, zullen de papiermakers een nieuwe partij van 350 tot 400 kg papier maken voor de volgende proefdruk in Kroatië. Als die proefdruk akkoord is, moet de grote partij papier worden gemaakt - 10 tot 12 ton, gemaakt in één keer gemaakt, speciaal voor de Atlas. 

De drukker zal eerst de stroken drukken, dan de achterkant van de vellen (de achterkant van de kaarten moet er 'neutraal' uitzien, en niet 'te nieuw'  ogen), en tenslotte de kaarten zelf. Dat geeft in Nederland ook nog wat meer ruimte, want er moeten nog enkele tientallen kaarten uit de Atlas worden gehaald om opnieuw gescand worden; de kwaliteit van de eerste scan (waarbij de kaart in het boek zat) was niet goed genoeg. 

Drukkerij Zrinski (Kroatië)

Bericht uit Kroatië. Onlangs was daar een Atlas der Neederlanden-delegatie, onder meer om enkele drukproeven te beoordelen. Met dank aan Jan Werner, die de foto's maakte. 

Drukkerij Zrinski heeft vele illustere voorvaderen. Juraj Zrinski die hier staat afgebeeld is al de vierde Graaf Zrinski - en dat was nog maar in 1603.

Maar men is hier niet voor die historie. Men is hier om de drukproeven te bekijken die zijn gemaakt op de speciale papiermonsters uit Nederland. V.l.n.r.: Željko Strbad (drukker), Rob van Diessen (uitgever), Tjeu Ziellemans (grafisch vormgever).

Het goede nieuws: het papier oogt authentiek, de kleuren komen er mooi uit. Het minder goede nieuws: bij nadere inspectie blijkt dat de zwarte inkt in het papier is getrokken ('het zakt in het papier' zeggen de deskundigen) en wat zwart moet zijn, oogt valer dan op een getrouwe kopie van het origineel. Het is bijna goed - en bijna is niet goed genoeg. 

Terug naar de papierfabriek dus, op zoek naar papiersoort die ook het zwart even donker en scherp weergeeft als op het origineel.

Meten, meten, meten

De facsimile van de Atlas gaat gedrukt worden bij drukkerij Zrinski in Čakovec, een stadje in het noorden van Kroatie. Dat is een buitengewoon ingewikkelde klus. Željko Strbad en Goran Tišljarić zijn overgekomen uit Kroatië om de kaarten op te meten. Niet alleen de buitenmaten, maar ook de marges en de wijze van vouwen. Kaart voor kaart wordt in de juiste volgorde onder de loep genomen, ook de kaarten die (tijdelijk) uit hun band verwijderd zijn. Per band wordt een dummy gemaakt zodat de drukkers straks weten hoe de facsimile in elkaar gezet moet worden. Bij de gecompliceerde vouwen (waardoor bij het openvouwen makkelijk beschadigingen kunnen ontstaan), wordt ook gekeken of er een betere manier is. Ze zijn dagen aan het meten.

Voorbespreking met drukkers, uitgever, en deskundigen van de UvA (foto van Wim van Stormbroek).

Goran Tišljarić noteert de maten.

Željko Strbad meet de binnenmaat van een kaart.

'Navouwen' naar aanleiding van de oorspronkelijke scans van de UvA.

Željko Strbad (met bril) en Goran Tišljarić

Dummy deel vier en voorbeelden van losse kaarten van deel vijf.